काठमाडौँ – भक्तपुरको मध्यपुर थिमिमा मनाइने सिन्दुर जात्रा केवल एउटा पर्व मात्र होइन, यो सदियौँदेखि बाँचिरहेको संस्कृति, विश्वास र समुदायको जीवित अभिव्यक्ति हो । नेपाली नयाँ वर्षसँगै मनाइने यो जात्राले थिमिका गल्ली–गल्लीलाई रातो–सुन्तला रङले ढाक्दै परम्परा र उत्साहको अद्भुत रङ भर्दछ ।
सिन्दुर जात्राको सुरुआत कहिलेदेखि भयो भन्ने ठोस लिखित प्रमाण यकिन नभए पनि निरन्तर अभ्यास र पुस्तौँदेखि चल्दै आएको परम्पराले यसको गहिरो इतिहास पुष्टि गर्छ । इतिहासअनुसार, यो जात्रा लिच्छवि वा मल्लकालदेखि विकसित हुँदै आएको मानिन्छ । सिन्दुर जात्रा बिस्केट जात्राको महत्त्वपूर्ण अंशका रूपमा स्थापित भएको छ ।
जात्राको दिन बिहानदेखि नै थिमि उत्साहले भरिन्छ । विभिन्न टोलबाट ३० भन्दा बढी खट ९देवताका पाल्की० निकालिन्छन्, जसलाई युवाले काँधमा बोकेर नाच्दै, दौडँदै मुख्य चोक ‘लायेकु’ तर्फ लैजान्छन् । जात्रा अघि बढ्दै जाँदा वातावरणमा सिन्दुर उड्न थाल्छ, मानौँ आकाश नै रातो बादलले भरिएको देखिन्छ । जात्रामा सहभागीहरू एकअर्कामाथि सिन्दुर छ्याप्दै खुसी साटासाट गर्छन् र केही समयमै सबैजना एउटै रङमा रङ्गिन्छन् । यो दृश्य केवल हेर्न मात्र होइन, अनुभूति गर्नुपर्ने हुन्छ ।
यस जात्राको धार्मिक केन्द्रमा छिन्– बालकुमारी, जसलाई थिमिकी प्रमुख रक्षक देवी मानिन्छ । स्थानीय किंवदन्तीअनुसार कुनै समय थिमि क्षेत्रमा महामारी र अनिकालजस्ता विपत्ति आएपछि बालकुमारी देवीको विशेष पूजा गरिएको थियो । त्यसपछि अवस्था सुधार भएको विश्वास गरिन्छ, यसले देवीप्रतिको आस्था अझ बलियो बन्यो र हरेक वर्ष यो जात्रा मनाउने परम्परा बस्यो ।
सिन्दुर प्रयोग गर्नुको अर्थ पनि गहिरो छ । हिन्दू परम्परामा सिन्दुरलाई शक्ति, शुभ र विजयको प्रतीकका रूपमा लिइन्छ । प्राचीन समयमा मानिसले देवताप्रति आभार व्यक्त गर्न र दुष्ट शक्तिलाई टाढा राख्न सिन्दुर प्रयोग गर्ने गर्थे । यही विश्वास समयसँगै सामूहिक उत्सवमा परिणत भयो । यसको झल्को सिन्दुर जात्रामा स्पष्ट देखिन्छ ।
अर्कोतर्फ, यस जात्रासँग जोडिएको बिस्केट जात्राको किंवदन्तीले यसको महत्त्व झन् बढाउँछ । स्थानीय कथाअनुसार एक राक्षसको वधपछि क्षेत्रमा शान्ति स्थापना भएको सम्झनामा यो पर्व मनाइन्छ । त्यसैले सिन्दुर जात्राले नयाँ वर्षको स्वागतसँगै अशुभमाथि शुभको विजय र सकारात्मक ऊर्जाको सन्देश पनि बोकेको छ ।
मल्लकालमा आएर यो जात्रा अझ व्यवस्थित र भव्य रूपमा मनाउन थालिएको मानिन्छ । विभिन्न टोलका मानिस एकत्रित भएर खट निकाल्ने, बाजागाजा बजाउने र सिन्दुर साटासाट गर्ने परम्पराले समुदायबीचको सम्बन्धलाई अझ बलियो बनायो । यसले केवल धार्मिक आस्था मात्र होइन, सामाजिक एकता र सहकार्यलाई पनि सुदृढ बनाउने काम गरेको देखिन्छ ।
आज सिन्दुर जात्रा धार्मिक सीमाभन्दा बाहिर निस्केर सांस्कृतिक पहिचानको प्रतीक बनेको छ । हरेक वर्ष यो जात्राले स्वदेशी मात्र होइन, विदेशी पर्यटकलाई पनि आकर्षित गर्छ । थिमिका गल्लीमा देखिने राताम्मे दृश्य, बाजागाजाको गुञ्जन र उत्साहित भिडले यो पर्वलाई अझ विशेष बनाउँछ ।
समयसँगै सिन्दुर जात्रा धार्मिक सीमाभन्दा बाहिर निस्केर सांस्कृतिक पहिचानको प्रतीक बनेको छ । आज यो जात्रा स्थानीय बासिन्दा मात्र होइन, विदेशी पर्यटकका लागि पनि आकर्षणको केन्द्र बनेको छ । यसको मूल भावना भने देवताको सम्मान, समुदायको एकता, जीवनमा सुख, शान्ति तथा समृद्धिको कामना हो ।
सिन्दुर जात्रा त्यो पर्व हो, जहाँ प्रत्येक सिन्दुरको कणले कथा बोकेको हुन्छ, प्रत्येक जात्राले परम्परालाई अघि बढाउँछ र प्रत्येक मुस्कानले समुदायको बलियो सम्बन्ध झल्काउँछ । नयाँ वर्षको सुरुआतसँगै यस्तो सांस्कृतिक उत्सवले नेपाली समाजको गहिरो जरा र जीवन्त परम्परालाई उजागर गरिरहेको छ ।
प्रत्येक वर्ष साइतअनुसार चैत र वैशाख शुक्ल पूर्णिमाको अवसरमा हुने उक्त जात्रा आयोजना हुने गरेको छ । यसवर्ष भने चैत शुक्ल पूर्णिमादेखि सुरु भएको हो । जात्रा सुरु हुनुभन्दा चार दिन अगाडि ठमेलका प्रधानले देवी देवतालाई निम्तो पठाई ९नेटं० पुजा गरेपछि मनमैजुको औपचारिक जात्रा सुरु हुन्छ ।
चैत शुक्ल पूर्णिमाको अघिल्लो दिन मनमैजु मन्दिरको अगाडि प्रागङ्गणमा लिङ्गो ठड्याउने काम सुरु हुन्छ । लिङ्गो ठड्याएपछि नुवाईधुवाई गर्न नहुने, कुटो कोदालो चलाउन नहुने प्रचलन रहेको छ । सोही दिन श्री इन्द्रायणी माईलाई देवता घरबाट बाजागाजासहित मन्दिरको सिंहासनमा बसाल्ने गरिन्छ ।
सोही दिन राति यहाँका बासिन्दालाई रोगब्याधी नलागोस् भनेर देवता घरबाट ९मरजा० भात र देवीका गरगहनालाई जात्रा गरेर मनमैजु मन्दिरमा ल्याउने चलन रहेको मजमैजुका स्थानीय समाजसेवी इन्द्रमान महर्जनले जानकारी दिए । जात्राको दोस्रो दिन यहाँका पास्नी नगरेका बालबालिका र गुफा नबसेका बालिकालाई रोगब्याधी नलागोस् भनेर देवीको जुठोको रूपमा मरजा ९भात० खुवाउने प्रचलन छ ।
जात्राको तेस्रो दिन इन्द्रायणी माई ९मनमैजु अजिमा०लाई बाजागाजा र सिन्दूरसहित जात्रा गरेर ऐतिहासिक बस्ती परिक्रमा गरी देवता घरमा लगेर बिसाइने गरिन्छ । यस्तै, जात्राको चौँथो दिन साविक मनमैजु क्षेत्रका बासिन्दाले आफन्तलाई बोलाएर भोज खुवाई दुःखसुख बाड्ने प्रचलन रहेको छ ।
जात्राको अन्तिम अर्थात् पाँचौँ दिन देवता घरबाट इन्द्रायणी माईको सिन्दूरसहितको जात्रा गरी ऐतिहासिक मनमैजु वस्तीको परिक्रमा गरी देवता घरमा लगेर बिसाइन्छ । सोही दिन लिङ्गो ढाल्ने प्रचलन चल्दै आएको छ ।
मनमैजु जात्राको अवसरमा मनमैजु युवा समूहले सांस्कृतिक कार्यक्रमसमेत आयोजना गर्ने भएको छ । समूहका अध्यक्ष हिरा महर्जनले तारकेश्वर नगरपालिका–९ को मनमैजुमा जात्राको चौँथो दिन भोलि ९शनिबार० बृहत सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजना गरिएको जानकारी दिए ।
उक्त समूहले शनिबार तेह्रौँ सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजना गर्न लागेको अध्यक्ष महर्जनले बताए । अजिमा माईको पवित्र जात्राको अवसर पारेर भोलि १३ औँ वृहत मनमैजु सांस्कृतिक तथा कन्सर्ट कार्यक्रम आयोजना गरिएको उनका भनाइ छ ।
कार्यक्रममा नेवारी बाजागाजा, नेवारी तथा अन्य सांस्कृतिक नृत्य, गायन, धिमे नाच लगायतका आकर्षक प्रस्तुती रहने अध्यक्ष महर्जनले बताए । यस्तै, विभिन्न सङ्घसंस्थाका विशेष प्रस्तुती तथा ब्याण्डको सांगीतिक कार्यक्रमले कार्यक्रमलाई अझ मनोरञ्जनात्मक बनाउने अपेक्षा आयोजकले गरेको छ ।
‘मनमैजुको मौलिक कला र संस्कृतिलाई जगेर्ना गर्दै नयाँ पुस्तामा हस्तान्तरण गर्ने उद्देश्यका साथ सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजना गर्न लागेका हौँ, सांस्कृतिक कार्यक्रम केवल मनोरञ्जन मात्र नभई पहिचान र एकताको प्रतीक समेत हो,’ उनले भने। बुधबारदेखि सुरु भएको मनमैजु जात्रा आइतबार सकिनेछ । जात्राका लागि तारकेश्वर नगरपालिकाले आर्थिक सहयोग समेत गरेको छ ।
