रौतहट । आस्थाको पर्व छठको दोस्रो दिन आज ‘खरना’ विधि देश–विदेशभरका श्रद्धालुहरूले अत्यन्त श्रद्धा र भक्ति भावले मनाइरहेका छन्। आजको दिन व्रतालु महिलाहरू दिनभर निराहार बस्छन् र साँझ विधिपूर्वक पूजा गरेपछि साठी धानको चामलबाट गुँड राखेर पकाइएको खीर, रोटी र फलफूल प्रसादको रूपमा छठी माता लाई अर्पण गरेपछि व्रतालुहरूले ग्रहण गर्छन्। मधेस प्रदेशको प्रायः सबै घरमा मनाइने छठ पर्व कुनै छिमेकीको घरमा भएको छैन भने छिमेकीका परिवारजनलाई खिर रोटी प्रसादको रूपमा दिइने चलन रही आएको छ।
चार दिनसम्म अत्यन्तै निष्ठाका साथ मनाइने छठ पर्व शनिवार देखि विधिवत् रूपमा सुरु भएको हो। पहिलो दिन व्रतालुहरू नहाय खाए अरवा अरवाईन् बाट सुरु भएको थियो। त्यसैगरी छठ पर्वको तेस्रो दिन भोलि सोमवार व्रतालुहरू बाँसको दौरा टोकरी जस्ता परम्परागत हातले बनाइएको भाँडोमा प्रसाद लिएर नदी, पोखरी जलाशय किनारमा गएर भक्तिपूर्वक गीत गाउँदै व्रतालुहरूले प्रार्थना गर्दछन्। साँझपख अस्ताउँदो सूर्यलाई अर्घ दिएर घर फर्किन्छन्। छठ पर्वको चौथो अर्थात अन्तिम दिन पर्सी मंगलवार पुनः एका बिहानै नदी पोखरी जलाशय किनारमा गई विधि पूर्वक पूजा अर्चना गरी उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ दिएपछि बर्त समापन हुन्छ। समापन सँगै प्रसाद वितरण गरिन्छ।
छठ पर्वको मुख्य प्रसादको रूपमा गहुँको पिठो, घिउ, गुडरचिनी मिसाएर तेल वा घिउमा पकाइने मिष्ठान्न ठेकुवा केसार,यो छठको सबैभन्दा पवित्र प्रसाद मानिने खाजामिठाई, केरा, नरिवल, स्याउ, कागती, उखु चढाइन्छ।
वैदिक कालदेखि सुरु भएको परम्परा
छठ पर्वको इतिहास परापूर्वकाल वेदकालीन युगसम्म पुर्याउन सकिन्छ। वैदिक ऋषि–मुनीहरूले सूर्यदेवको आराधना गरी ऊर्जा, आरोग्य र समृद्धिको कामना गर्ने गर्थे। यही आराधनाको लोक–रूप आजको छठ पर्वका रूपमा विकसित भएको विश्वास गरिन्छ।
वेदमा उल्लेख भएअनुसार सूर्यदेवलाई जीवन र प्रकृतिको आधार मानिन्छ। छठमा जल, सूर्य र माटोको पूजा गरी प्रकृतिप्रतिको कृतज्ञता व्यक्त गरिन्छ।
रामायणकालमा, भगवान श्रीराम र माता सीताले वनवास समाप्त गरी अयोध्या फर्किएपछि कार्तिक शुक्ल षष्ठीका दिन सूर्यदेवको आराधना गरेका थिए र सोही समय देखी छठ पर्व सुरु भएको भन्ने जनविश्वास छ।
त्यस्तै महाभारतकालमा, द्रौपदीले सूर्यदेवको उपासना गरी आफ्नो परिवारको कल्याण र पाण्डवहरूको राजपाट पुनः प्राप्तिको कामना गरेकी थिइन्। र सोही समय देखी छठ पर्वको सुरुवात भएको पनि विश्वास गरिन्छ।
छठी माताको आस्था
छठ पर्वको देवी छठी मइया वा षष्ठी देवी हुन्, जसलाई सन्तान र परिवारको रक्षकका रूपमा पूजा गरिन्छ।
‘षष्ठी’ शब्द संस्कृतको ‘छैटौँ’ दिनलाई जनाउँछ। यस दिन महिलाहरूले मातृशक्ति र प्रकृतिको प्रतीक देवी छठी मइयाको आराधना गर्छन्। त्यतिमात्र नभई असाध्य रोग, चर्म रोग, कुष्ठ रोग समेत छठी माताको आशीर्वादले निको हुने जनविश्वास रहिआएको छ।
लोकपर्वबाट प्रदेशभर रौनक
रौतहट, सिराहा, धनुषा, सप्तरी, पर्सा, बारा लगायत मधेसका जिल्लादेखि राजधानी काठमाडौँ र देशका अन्य भागसम्म आज खरनाको तयारीले विशेष रौनक छाएको छ। पवित्र नदी, पोखरी र घाटहरूमा व्रतालुहरूले सफाइ गरी पूजा सामाग्री तयारी गरेका छन्। गाउँ–सहरमा आज भक्तिपूर्ण गीत र छठको धुन गुन्जिरहेका छन्।
छठ पर्वले शुद्धता, संयम र कृतज्ञताको सन्देश दिन्छ। यो पर्वमा व्रतालुले शरीर, मन र घर–परिवारलाई पूर्ण रूपमा पवित्र राखी सूर्य र प्रकृतिप्रति धन्यवाद व्यक्त गर्छन्। यो पर्वलाई पर्यावरण र स्वास्थ्यसँग जोडिएको संस्कारका रूपमा पनि लिइन्छ।
छठ पर्व हिन्दू धर्मका सबैभन्दा प्राचीन र आस्थापूर्ण पर्वमध्ये एक हो, जुन सूर्य देव र छठी माई (सूर्यदेवकी बहिनी वा स्वरूप) लाई समर्पित गरिन्छ। यो पर्व प्रकृतिप्रतिको सम्मान र जीवनदात्री शक्तिप्रतिको कृतज्ञता व्यक्त गर्ने अवसरको रूपमा मनाइन्छ। सूर्य देवलाई जीवन र ऊर्जाको स्रोत मानिन्छ, जसको बिना पृथ्वीमा कुनै पनि जीवको अस्तित्व सम्भव छैन। त्यसैले छठ पर्वको मुख्य उद्देश्य सूर्य देवप्रति आभार प्रकट गर्नु र उनीबाट दीर्घायु, आरोग्य, समृद्धि र सुख प्राप्तिको कामना गर्नु हो।
छठ पर्वमा ब्रतधारीले सूर्यको उदय र अस्त दुवै समयमा पूजा गरेर जीवन चक्रको निरन्तरता र सन्तुलनको प्रतीक देखाउँछन्। यस पर्वको उत्पत्तिसँग सम्बन्धित विभिन्न पौराणिक कथा छन्।
महाभारतमा उल्लेख कथा अनुसार द्रौपदी र पाण्डवले आफ्नो राज्य र समृद्धि फिर्ता पाउन सूर्यदेवको आराधना गर्दै छठ पर्वको ब्रत बसेका थिए। त्यस्तै रामायणमा सीता माताले १४ वर्षको बनवासपछि अयोध्या फर्किएर सूर्य देवको आराधना गर्दै छठ ब्रत पूरा गरेकी थिइन्। यी दुवै कथाले छठ पर्वको धार्मिक र ऐतिहासिक गहिराइ प्रकट गर्छन् र यस पर्वको मूलमा रहेको भक्तिभावलाई झल्काउँछ।छठ पर्व केवल धार्मिक विधि मात्र नभई आध्यात्मिक अनुशासनको प्रतीक पनि हो। यसमा ब्रतालुले लामो समयसम्म अन्नपान त्यागेर आत्मसंयम, आत्मशुद्धि र धैर्यको अभ्यास गर्छन्। यो ब्रत अत्यन्त कठिन मानिन्छ किनभने चार दिनसम्म व्रतधारीले कडा नियमअनुसार नुहाउने, बस्ने, सुत्ने र खानेकुरामा ध्यान दिनु पर्छ। पूजा प्रायः नदी, ताल, पोखरी वा जलाशयको किनारमा गरिन्छ, जसले स्वच्छता, शुद्धता र पर्यावरणप्रतिको सम्मान दर्शाउँछ। छठको विधिहरूमा खरना, संध्या अर्घ्य, बिहानको अर्घ्य र परायण गरी अन्त्य गरिन्छ।
ब्रतमा सामेल हुने मानिसहरू सबै वर्ग, जात, धर्म र समुदायका हुन्छन् र सबैजना एउटै घाटमा बसेर सूर्यलाई अर्घ्य दिन्छन्। यसरी छठले सामाजिक सद्भाव, पारिवारिक सम्बन्ध र सामूहिक सहयोगको भावना बढाउँछ। मानिस एकअर्काको व्रतमा सहयोग गर्छन्, घाट सफा गर्छन् र धार्मिक गीत गाउँदै भक्ति भावनामा डुब्छन्।
छठ पर्वको अन्त्यमा ब्रतधारीले आफ्नो मनोकामना पूर्तिको लागि धन्यवाद प्रकट गर्छन् र आफ्नो जीवनमा प्रकाश, शान्ति र समृद्धि आओस् भनेर प्रार्थना गर्छन्। यो पर्व केवल धार्मिक कर्मकाण्ड होइन, जीवन, प्रकाश र प्रकृतिको उत्सव हो। यसले मानिसलाई वातावरणसँग सन्तुलनमा बाँच्न, प्रकृतिको प्रत्येक वरदानप्रति आभारी रहन र सकारात्मक सोचसहित जीवन जिउन प्रेरित गर्छ।
यसरी अनुशासन, सरलता र आध्यात्मिकताको माध्यमबाट छठ पर्वले आस्था, धैर्य र आशाको गहिरो सन्देश बोकेको हुन्छ। छठ पर्वले देखाउँछ कि जब मानिसले प्रकृति र परमेश्वरप्रति सच्चा श्रद्धा राख्छ, तब उसको जीवनमा शान्ति, समृद्धि र सन्तुलन स्वतः स्थापित हुन्छ।
